“ข้าแต่พระนาคเสน ธรรมเหล่านี้มีอยู่ต่าง ๆ กัน แต่ให้สำเร็จประโยชน์อย่างเดียวกันหรือ”

    “อย่างนั้น มหาบพิตร ธรรมเหล่านี้มีอยู่ต่าง ๆ กัน แต่ให้สำเร็จประโยชน์อย่างเดียวกัน คือฆ่ากิเลสเหมือนกัน ขอถวายพระพร”

    “ขอนิมนต์อุปมาด้วย”

    “มหาราชะ เสนามีหน้าที่ต่าง ๆ กันคือ เสนาช้าง เสนาม้า เสนารถ เสนาพลเดินเท้า เสนาเหล่านั้น ย่อมให้สำเร็จสงครามอย่างเดียวกัน ย่อมนะเสนาฝ่ายอื่นในสงครามอย่างเดียวกัน ฉันใด

    ธรรมเหล่านี้ ถึงมีอยู่ต่าง ๆ กัน ก็ให้สำเร็จประโยชน์อย่างเดียวกัน คือฆ่ากิเลสอย่างเดียวกัน ขอถวายพระพร”

    “พระผู้เป็นเจ้าวิสัชนาสมควรแล้ว”

    คำว่า “ธรรมเหล่านี้” หมายถึงธรรมที่กล่าวมาแล้วข้างต้น คือ

    มนสิการ มีลักณะ ถือ ไว้

    กุศลธรรมอื่น ๆ ได้แก่ ศีล  และอินทรีย์  ๕  คือน้ำเงินฟ้า ศรัทธา   วิริยะ  สติ  สมาธิ  ปัญญา  มีลักษณะดังนี้

    ศีล มีลักษณะ เป็นที่ตั้ง

    ศรัทธา มีลักษณะ ผ่องใส และแล่นไป อวิริยะ มีลักษณะ ค้ำจุน ไว้

    สติ มีลักษณะ เตือน และถือไว้

    สมาธิ มีลักษณะเป็น หัวหน้า

    ปัญญา มีลักษณะ ตัด และทำให้สว่าง

    จึงขอลำดับความสัมพันธ์ของธรรมเหล่านี้ว่า มีหน้าที่ต่างกันอย่างไรบ้าง

    พระโยคาวจรหวังที่จะปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์นั้น จะต้องประกอบไปด้วยธรรมเหล่านี้ คือ

    ๑. มนสิการ คือคิดไว้เสมอว่า ชีวิตนี้จะต้องตายเป็นธรรมดา

    ๒. ศีล จะรักษาให้บริสุทธิ์ไว้เสมอ

    ๓. ศรัทธา มีความเลื่อมใสในคุณพระพุทธ พระธรรม และพระอริยสงฆ์ การปฏิบัติตนเพื่อความพ้นทุกข์ คือ พระนิพพานต่อไป

    ๔. วิริยะ ทำความเพียรแต่พอดี

    ๕. สติ นึกเตือนตนเองไว้เสมอว่า เราจะต้องตาย จะมีศีลบริสุทธิ์ จะเคารพพระรัตนตรัย และมีนิพพานเป็นอารมณ์

    ๖. สมาธิ กำหนดรู้ลมหายใจเข้าออก หรือภาวนาตามอัธยาศัย

    ๗. ปัญญา พิจารณา สักกายทิฏฐิ ไม่ยึดถือว่าร่างกายเป็นเรา เป็นของเรา แล้วตัด อวิชชา เราไม่มี ฉันทะ คือความพอใจ และ ราคะ คือความยินดีในมนุษย์โลก เทวโลกและพรหมโลก เราต้องการอย่างเดียวคือ พระนิพพาน

    ธรรมเหล่านี้จึงมีหน้าที่ต่าง ๆ กัน แต่มุ่งประโยชน์อย่างเดียวกัน คือฆ่ากิเลสให้เป็นสมุจเฉทปหาน ตามที่ท่านได้อุปมาไว้ฉันใด

    เสนาช้าง ม้า รถ พลเดินเท้า เสนาเหล่านั้น ย่อมช่วยกันทำสงคราม เพื่อที่จะมีชัยชนะต่อข้าศึกศัตรู ก็มีอุปมาฉันนั้น

    รวมความว่า ปัญหาทั้งหมดที่ผ่านมานี้ เป็นปัญหาที่พระเจ้ามิลินท์ถามพระนาคเสนถึง วิธีปฏิบัติที่จะไม่เกิดอีก ว่าจะต้องประกอบด้วยธรรมอะไรบ้าง หวังว่าท่านผู้อ่านคงจะเข้าใจ ตามที่ได้สรุปความมาให้ทราบนี้